सिझेरियनची सक्ती

                        सिझेरियन प्रसूती (Cesarean Section) म्हणजे जेव्हा योनीमार्गाव्दारे स्वाभाविक प्रसूती शक्य नसेल , तेव्हा पोटावर व गर्भाशयावर चीर देऊन २८ आठवड्यांच्या वर वाढ झालेल्या गर्भाला बाहेर काढणे. प्रसूती दरम्यान मातेच्या किंवा बाळाच्या जीवाला धोका निर्माण होणे हे सिझेरियन करण्याचे मुख्य कारण  होय.सिझेरियन प्रसूतीचे अनेक ऐतिहासिक संदर्भ भारत व जगातील इतर देशात मिळतात.बिंदुसार(मौर्य वंशाचा दुसरा राजा) याचा जन्म त्याच्या आईने चूकून विष प्यायल्यामुळे चाणक्याने पोटावर चीर देऊन केला,अशी आख्यायिका आहे. या शस्रक्रियेस सिझेरियन का म्हणतात याच्याही अनेक दंतकथा आहेत.रोमचा राजा जुलियस सीझर याचा जन्म अशाप्रकारे झाला अशी आख्यायिका आहेत.परंतु जुलियस सीझरची आई त्याच्या जन्मानंतर बरेच वर्ष जगली, त्याकाळातील सिझेरियन नंतर रूग्ण जीवंत राहणे हे अशक्यप्राय होते. सिझेरियन शब्दाचा उगम रोमच्या न्युमा पाम्फिलस या राजाने ख्रिस्तपूर्व ७१५ साली केलेल्या लेक्स रेजिया ( Lex Regia) या कायद्यामुळे  झाला असावा. या कायद्यानुसार जर गर्भवती स्री मृत्यू पावली तर तिचा अंत्यविधी करण्याआधी तिच्या पोटावर चिर देऊन बाळ बाहेर काढून नंतर दोघांचे दफन केले जात असे.हा कायदा रोमवर सीझर राजे राज्य करत असताना सुध्दा अस्तित्वात राहीला. चीन,इराण व युगांडा वगैरे देशातील पुरातन ग्रंथात सिझेरियन प्रसूती होत असल्याचे दाखले सापडतात.अगदी १८ व्या शतकापर्यंत सिझेरियन झाल्यावर मातेचा मृत्यू अटळ असे.परंतु १९व्या शतकाच्या शेवटापासून आजपर्यंत हळहळू सिझेरियन करण्याची पध्दती,रक्त संक्रमणाची सोय, सुधारित प्रतिजैविके,निर्जंतुक साधने,भूल द्यायच्या पध्दती या सर्वामध्ये आमुलाग्र बदल होत गेला .त्यामुळे मातामृत्यूचे प्रमाण कमी झाले.आणि आज तर सिझेरियन ही प्रजनन काळामधल्या वयोगटातील स्त्रियांवर नेहमी होणारी शस्रक्रिया आहे. आज विकसित देशात १०० प्रसूतींमागे २५ ते ३० सिझेरियन होतात.भारतात (DLHS-3 Data नुसार) १०० प्रसूतीमागे सरकारी रूग्णालयात १२ आणि खाजगी रुग्णालयात २८ सिझेरियन होतात.महाराष्ट्रात हे प्रमाण अनुक्रमे १० (सरकारी) नि २० (खाजगी) असे आहे.तसेच महाराष्ट्राच्या ग्रामीण भागात ७% तर शहरी भागात १७% एवढे सिझेरियनचे प्रमाण आहे.
    सिझेरियन करायची प्रमुख कारणे म्हणजे
• वार खाली असणे (Placenta Previa),
• मातेच्या कंबरेच्या हाडांची पोकळी लहान असणे (Cephalopevic  Disproportion)
• बाळाची अस्वाभाविक स्थिती (Breech,Brow,Face,Occiput posterior,Transverse Lie )
• नाळ बाहेर येणे (Cord Prolapse),
• संगर्भापस्मार- मातेला फिट येणे व रक्तदाब वाढणे (Eclampsia),
• वार सुटून प्रसूतीपूर्व रक्तस्राव होणे (APH- Abrutio Placenta),
• आधीचे सिझेरियन (Previous Cesarean),
• पाणी कमी असणे (Severe  Oligohydramnios),
• बाळाचे ठोके कमी होणे किंवा बाळाने संडास करणे (Foetal distress)
• लांबलेली प्रसूती (Prolonged Labour)
• अडलेली प्रसूती (Obstructed Labour)
     वरील सर्व वस्तुस्थिती लक्षात घेता आपल्याकडे सिझेरियन प्रसूतीची टक्केवारी ७% असणे अपेक्षित आहे.परंतु आपल्याकडे होणा-या एकूण प्रसूतीपैकी ५०% बालके ही २.५ किलोपेक्षा कमी वजनाची असतात.म्हणजे CPD या कारणासाठी होणा-या सिझेरियनचे प्रमाण ५०% ने कमी होते.तसेच गेल्या १० वर्षात मागील दोन वर्षे वगळता नियमित भूलतज्ज्ञ नसल्यामुळे आधी सिझेरियन झालेल्या रूग्णांचे ( Previous Cesarean चे ) प्रमाण अत्यल्प आहे. पर्यायाने Previous Cesarean या कारणासाठी होणारे Cesarean सुध्दा कमीच आहेत.तसेच गेल्या ४-५ वर्षात जव्हारमधील   प्रा.आ.केंद्रात मानव विकास कार्यक्रमा अंतर्गत Regular ANC Check up होत असल्यामुळे व कुटीर रूग्णालयात आठवड्यातील तीन दिवस ANC Clinic ची सेवा उपलब्ध असल्यामुळे जोखमीच्या मातांचे वेळेत निदान व उपचार होतात.Eclampsia, Pre eclampsia, Postdate, IUGR,PROM  असलेल्या मातांचे  आपल्याकडे योग्य वेळेवर
Oxytocin व Misoprostol वापरून Induction of Labour केल्यामुळे स्वाभाविक प्रसूती जास्त होतात. Previous Cesarean चे  Nonrecurrent Indication असलेले रूग्ण  कधी कधी Advanced Labour मध्ये येतात  व स्वाभाविक प्रसूती होऊन जाते.बहुप्रसवा  पायाळू बाळ असलेल्या माता (Multigravida Breech) सहजपणे स्वाभाविक प्रसूत होतात.अगदी Primigravida Breech सुध्दा जर बाळाचे वजन २.५ किलोपेक्षा कमी असेल तर व्यवस्थित पणे प्रसूत होतात.येथिल माता कष्टाळू,काटक व सहनशील असल्यामुळे प्रसूती दरम्यान जोर (bear down) व्यवस्थित करतात. या सर्व बाबींमुळे साहजिकच येथे सिझेरियन प्रसूतीचे प्रमाण अत्यल्प व स्वाभाविक प्रसूतींचे प्रमाण जास्त जास्त आहे.
     सिझेरियन प्रसूती हा स्वाभाविक व नैसर्गिक  प्रसूतीला पर्याय जरूर आहे. मानवाने निसर्गाच्या किती विरूध्द जायचे यालाही मर्यादा असते. म्हणून हा पर्याय जेव्हा स्वाभाविक प्रसूतीमुळे जर माता किंवा अर्भकाच्या जीवाला धोका उद्भवणार असेल तरच निवडायला हवा. केवळ डाक्टरांच्या किंवा रूग्णांच्या सोईसाठी सिझेरियन करणे किती योग्य आहे ? स्वाभाविक प्रसूतीपेक्षा सिझेरियन प्रसूतीमध्ये मातेच्या जीवाला जोखिम खचितच जास्त आहे.शिवाय एकदा सिझेरियन झालेली माता दुस-या खेपेला अतिजोखमीची माता म्हणून ओळखली जाऊन तिच्यावर विशेष लक्ष द्यावे लागते. म्हणून प्रत्येक मातेच्या प्रसूती दरम्यानच्या अवस्थेवरून (Clinical Condition वरून)  सिझेरियन करायचा निर्णय घ्यायचा की सरसकट टक्केवारीच्या मोजपट्टीचा नियम सगळ्या मातांना लावून सिझेरियनची सक्ती  करायची हे आपापल्या सद्सदविवेकबुध्दीलाच विचारलेलेच बरे .